Nội dung bài viết
Cơ quan giám sát dịch tễ học châu Âu vừa xác nhận trường hợp đầu tiên trên thế giới nhiễm virus Shamonda ở người sau thời gian dài mầm bệnh này chỉ lưu hành trên đàn gia súc. Các nhà virus học đã đưa ra đánh giá chi tiết về đường lây và độc lực.
Nguồn gốc của virus Shamonda và hành trình vượt rào cản loài
Virus Shamonda là một chủng arbovirus có vật chất di truyền ARN phân đoạn thuộc giống Orthobunyavirus, họ Peribunyaviridae — cùng nhóm phân loại sinh học với virus Schmallenberg và virus Oropouche. Được phân lập lần đầu tiên vào thập niên 1960 tại Nigeria từ máu của đàn gia súc, trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, mầm bệnh này chỉ được ghi nhận gây nhiễm trùng trên động vật nhai lại như bò, cừu, dê tại châu Phi, Trung Đông, Nhật Bản và mới đây nhất là một số trang trại chăn nuôi tại miền Tây Nam nước Pháp vào cuối năm 2024.
Trên gia súc trưởng thành, nhiễm virus Shamonda thường diễn biến âm thầm hoặc chỉ gây sốt nhẹ và giảm sản lượng sữa thoáng qua, nhưng nếu bò mẹ mắc bệnh trong giai đoạn mang thai sẽ dẫn đến sảy thai hoặc sinh ra bê con bị dị tật bẩm sinh hệ thần kinh trung ương và cứng khớp.
Phương thức truyền bệnh qua côn trùng đốt và đánh giá nguy cơ lây lan
Ngay sau khi ca bệnh trên người được xác định thông qua kỹ thuật giải trình tự genメタgenomics không định hướng (mNGS), các chuyên gia dịch tễ học và thú y đã tiến hành điều tra thực địa khẩn cấp để làm rõ cơ chế lây nhiễm. Khác với virus cúm hay SARS-CoV-2 lây qua giọt bắn đường hô hấp, virus Shamonda là tác nhân truyền qua trung gian côn trùng tiết túc hút máu, cụ thể là loài dĩn (muỗi mắt siêu nhỏ thuộc giống Culicoides) và một số loài muỗi đốt động vật có vú.
Đánh giá rủi ro y tế công cộng khẳng định virus Shamonda hoàn toàn không có khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường, cũng như không lây qua việc tiêu thụ thịt bò hay sữa gia súc đã được nấu chín, tiệt trùng đúng quy chuẩn.
Bài học giám sát dịch bệnh Một Sức Khỏe và phòng chống côn trùng tại Việt Nam
Sự xuất hiện của virus Shamonda ở người tại khu vực ôn đới là minh chứng rõ nét cho thấy biến đổi khí hậu toàn cầu và sự ấm lên của nhiệt độ đang mở rộng vùng sinh trưởng của các loài côn trùng truyền bệnh như dĩn Culicoides và muỗi Aedes. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho việc vận hành mô hình Một Sức Khỏe (One Health) — gắn kết chặt chẽ giữa giám sát dịch tễ y tế dự phòng trên người với hệ thống thú y giám sát mầm bệnh trên đàn vật nuôi và động vật hoang dã.
Đối với Việt Nam — quốc gia có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm và mật độ chăn nuôi nông hộ xen kẽ khu dân cư cao — việc chủ động kiểm soát véc-tơ truyền bệnh giữ vai trò then chốt.
